Albert Karin (HON NON BO biên dịch)

Bất cứ ai lần đầu tiên nhìn thấy đều ấn tượng với vô số hình dạng và phong cách đẹp mắt khác nhau của Hòn non bộ Trung Quốc. Với ưu thế về diện tích khổng lồ, vị trí địa lý và sự biến đổi về khí hậu cũng như sức sống mãnh liệt của từng vùng miền nghiễm nhiên tạo nên sự đa dạng về cảnh quan đất nước này. Tuy nhiên, điều có thể gây ngạc nhiên, chính là ở thực tế nếu ta đi sâu vào tìm hiểu, thì tất cả Hòn non bộ nghệ thuật đều biểu đạt cảm quan thẩm mỹ giống hệt nhau. Bắt nguồn từ một truyền thống văn hóa và nghệ thuật 3000 năm tuổi, chúng thể hiện hình mẫu của các giá trị có liên quan và minh hoạ cho ý nghĩa sâu sắc tiềm ẩn, được tìm tòi để đạt được mục tiêu nghệ thuật cao quý.

Sau đây là một số trong những nguyên tắc thẩm mỹ chung của các nghệ nhân Trung Quốc:
Phép ẩn dụ. Các nghệ sĩ không bao giờ cố gắng sao chép giống hệt hình ảnh của cảnh quan thiên nhiên cụ thể. Bên trong tác phẩm còn nhiều ý nghĩa chưa được diễn đạt thành lời, cho phép người xem bổ khuyết và hoàn tất thông điệp của các nghệ sĩ.. Một tác phẩm đạt được mức độ nghệ thuật phải bao hàm đủ cả hai chủ ý “ẩn” và “lộ”. Ý nghĩa tiềm ẩn gợi lên sự liên tưởng và kích thích sự bay bổng của tâm hồn. Nó cũng cho phép chúng ta mỗi lần nhìn lại cảnh trí lại thấy sự mới mẻ, luôn luôn khám phá được một nét mới, không bao giờ cảm thấy nhàm chán. Mức độ ẩn dụ trong Hòn non bộ càng cao chừng nào, những hình ảnh miêu tả thực sự xuất hiện càng đa dạng, các nội dung nghệ thuật càng phong phú chừng ấy.
Khéo léo sử dụng các mảng đối lập. Sự mênh mông và nhỏ hẹp, ánh sáng và bóng tối, gam màu sáng – gam màu trầm, dọc và ngang- là tất cả những sự tương phản được tìm thấy ở Hòn non bộ. Mặc dù trái ngược trong tự nhiên, những đặc điểm đối lập này lại được phối hợp một cách cẩn thận để bổ sung cho nhau và tạo nên hiệu ứng thẩm mỹ cao. Những cây thông vốn có dáng mạnh mẽ cứng cáp quân tử sẽ mềm hơn khi chúng ta uốn cong thân và cành, biểu đạt vẻ nhẹ nhàng thư thái hoà quyện với vẻ hùng vĩ. Những cây liễu mềm mại thanh lịch sẽ trở nên quyến rũ và hấp dẫn nhất khi được tạo hình với dáng thẳng đứng, tạo thêm độ cứng để bổ khuyết cho tư thế vốn có của nó.
Khí lưu chuyển. Tất cả các thành phần chính trong một Hòn non bộ - Cho dù cây hay các loại đá - phải thể hiện được chữ “khí”, nguồn năng lượng vô hình đã trở nên quen thuộc với những người yêu thích hội họa và thư pháp Trung Quốc. Phác thảo ý tưởng và phối hợp tốt giữa các vật liệu là điều cần thiết để cái thần của tác phẩm không chỉ trở nên có giá trị đối với những cặp mắt khó tính mà còn trở nên bay bổng không gì có thể chạm đến được.
“Vô”- Không và “Hữu” – Có là ý nghĩa bổ sung. Yếu tố nghệ thuật này, quan trọng với truyền thống Trung Quốc, có thể được tìm thấy trong âm nhạc, sân khấu, điện ảnh, cũng như hội hoạ và Hòn non bộ. Phần trống đặc biệt thường khuấy động trí tưởng tượng. “Vô” tạo ra và duy trì “khí”. Vì vậy, việc xử lý ý tưởng ở các không gian trống rỗng cũng quan trọng không kém việc sử dụng sáng tạo các vật thể “hữu hình”. Thực tế từ việc sử dụng các mảng đối lập trong thiết kế nghệ thuật nói chung, yếu tố này phải nằm trong yếu tố khác, Yếu tố Không tồn tại cùng với yếu tố Có, và ngược lại, tượng trưng cho Đạo giáo nổi tiếng qua biểu tượng Thái Cực.
Tính Liên đới. Không một yếu tố nào trong một Hòn non bộ, bất kể có tách rời như thế nào khỏi từ các phần chính tạo nên tác phẩm, lại là hoàn toàn cô lập. Xuyên suốt trong toàn cảnh, ý thức kết nối và phụ thuộc lẫn nhau phải được thể hiện rõ ràng. Hướng nghiêng của cây, và các tư thế của đá thường đóng vai trò lớn trong nỗ lực của các nghệ sĩ gắn kết các thành phần khác biệt lại với nhau thành một khối thống nhất.
Cân bằng và hài hòa. Mặc cho hình dáng phức tạp đầy các mảng tương phản lẫn vào nhau, một kiệt tác của Trung Quốc luôn luôn chuyển tải một cảm giác hài hòa sâu sắc. Các mảng đối lập tạo ra sự ảo biến và giá trị chuyển tải ý tưởng nghệ thuật một cách sinh động mạnh mẽ, và thách thức cuối cùng của nghệ nhân chính nằm trong nhiệm vụ cân bằng các yếu tố khác biệt này với nhau để đạt đến các trạng thái cân bằng .
Tại Trung Quốc, thuật ngữ Hòn non bộ biểu đạt nghệ thuật của việc sắp đặt tạo ra cây cảnh nhỏ, cảnh quan đá, hoặc sự kết hợp của hai. Hình thức thứ hai được gọi là Hòn non bộ sơn thuỷ. Phong cách này đã được tiên phong trong một vài năm trước bởi nghệ nhân Trung Quốc bậc thầy Triệu Tử Dương. Phần đất có thể chứa một hoặc một vài cây, hoặc một khu rừng hoàn chỉnh. Các loại đá được sử dụng để tạo ra các tính năng phong cảnh nhất định và phục vụ như là lớp bao bên ngoài. Bố trí trong khay thấp bằng đá cẩm thạch trắng, phần đất được tách biệt ra với màu trắng của đá cẩm thạch, vùng trống đó đại diện cho nước hay chỉ là yếu tố “vô’ cân bằng với “hữu”.
Các Hòn non bộ thể hiện điều này, như một tác phẩm của Triệu Tử Dương có tên là “Câu cá”, mô tả một ngư dân câu cá bên hồ đẹp như tranh vẽ. Nó kết hợp tất cả các kỹ thuật nêu trên một cách khéo léo. Phần lớn hồ nằm khuất sau những ngọn đồi chiếm vị trí chủ đạo của phần nền và phía sau một ngọn núi xa xa, những dải đất rộng lớn vượt tầm mắt của người xem. Cảnh này rất giàu tương phản: cao và thấp, mềm đi với cứng, cong đối với thẳng, dày đặc với khoảng trống thưa thớt—sự hoà quyện sinh động của những đối cực này tạo ra hình ảnh cực kỳ sống động. Với vẻ duyên dáng, đường nét tinh tế,  những thế cây xuất hiện tạo cảm giác như đang chuyển động. Dọc theo bờ hồ, các dáng cây sắc nét liên kết với nhau để tạo thành một dải hình bán nguyệt, nhẹ nhàng thấp thoáng vẻ khúc khuỷu địa hình. Tất cả các yếu tố hữu hình bao trùm không gian vô hình, và ngược lại.. Mỗi một cá thể, được chọn lọc và bố trí cẩn thận, tỉ mỉ, đóng một vai trò quan trọng trong toàn cảnh và liên quan chặt chẽ với phần còn lại. Khí  chuyển động tự nhiên. Ấn tượng tổng thể của tác phẩm tạo cảm giác gắn bó, thư thái, và an bình.
Bài viết này đã được xuất bản lần đầu tại Câu lạc bộ Bonsai Quốc tế, tháng / tháng 6 năm 1991.